پژوهش‌نامه بختیــــــاری‌شناسی و اقوام ایرانی

پژوهش‌نامه بختیــــــاری‌شناسی و اقوام ایرانی

بررسی و مقایسۀ گفتار زنانه در اشعار ژاله قائم ­مقامی و پروین اعتصامی

نویسنده
کبری موسوی
دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهرکرد. ایران
10.22034/BSRIIT.2025.15371.107/bsriit.2025.116712
چکیده
ژاله قائم­مقامی و پروین اعتصامی دو تن از پرآوازه­ترین زنان شاعر معاصرند که شباهت­های گوناگونی از لحاظ خاستگاه خانوادگی، فراگیری علوم مختلف، مهاجرت خانوادگی به تهران، درک اوضاع سیاسی و اجتماعی دورۀ قاجار و پهلوی اول، ازدواج با همسری نظامی و نهایتاً جدایی داشته­اند. در این پژوهش، با روش اسنادی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، با برداشتی آزاد از دیدگاه دکتر محمود فتوحی دربارۀ زنانه­نویسی، به بررسی و مقایسۀ شاخصه­های گفتار زنانه در اشعار ژاله قائم­مقامی و پروین اعتصامی پرداخته شده است. هرچند زبان فارسی فاقد جنسیت است، می­توان در لایه­های واژگانی، نحوی، بلاغی، کاربردی و قلمرو محتوایی، نشانه­های گفتار زنانه را ردیابی کرد. یافته­های پژوهش نشان می­دهد دو شاعر، با وجود شباهت­های زیاد در زندگی، نمودهای متفاوتی از گفتار زنانه­ را بروز داده­اند. در لایۀ واژگانی، قائم­مقامی از واژگان جنسی، واژگان جنسیتی و واژگان معرف جایگاه اجتماعی زنان برای توصیف وضعیت خود بهره برده؛ در حالی­که اعتصامی به استفاده از واژگان جنسی تمایل نداشته و سایر واژگان را نیز برای توصیف دیگران به کار برده است. در لایۀ نحوی، میزان جملات ساده و کوتاه در شعر هر دو شاعر زیاد است؛ اما جملات پرسشی بسامد ندارد؛ قائم­مقامی برخلاف اعتصامی، از تشدیدکننده­ها بهره برده است. در لایۀ بلاغی، دو شاعر به کنایه و تعریض گرایش داشته­اند و از استعاره­های زنانه استفاده کرده­اند. در لایۀ کاربردی، اعتصامی، برعکس قائم­مقامی، مقید به زبان رسمی و معیار است. در قلمرو محتوایی، دغدغۀ اصلی قائم­مقامی، تلاش برای بازیابی هویت زنان است؛ اما اعتصامی، به­جز چند بیت، اهتمامی به این موضوع نداشته است.
پژوهش‌نامه بختیــــــاری‌شناسی و اقوام ایرانی
دوره 4، شماره 1
بهار و تابستان 1404
آبان 1404