این مقاله با روش تحلیل محتوای کیفی و با تکیه بر نظریه تقابل‌های دوگانه در ساختارگرایی به بازخوانی انتقادی اشعار سیاسی-اجتماعی پژمان پرداخته است. تقابل‌های دوگانه به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم ساختارگرایی، به جفت‌واژه‌های متضادی اطلاق می‌شود که ساختار زیرین اندیشه و زبان را شکل می‌دهند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که جهان‌بینی سیاسی_اجتماعی پژمان بختیاری در قالب چه تقابل‌های دوگانه‌ای صورت‌بندی شده است و این صورت‌بندی چه نسبتی با گفتمان‌های مسلط زمانه او دارد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اشعار سیاسی و اجتماعی پژمان، شش تقابل بنیادین قابل‌ردیابی است: وطن/اشغالگر، ملی‌گرایی/انترناسیونالیسم، فقر/ثروت ,صلح/جنگ، سنت/تجدد، خرافه/خردگرایی. تحلیل این تقابل‌ها آشکار می‌سازد که پژمان در هر یک از این جفت‌های متضاد در بیشتر تقابل‌ها جانب عنصر نخست را می‌گیرد و از این طریق شعر خود را به‌مثابه کنشی ایدئولوژیک در دفاع از هویت ایرانی و ارزش‌های اخلاقی به کار می‌گیرد و در برخی تقابل‌ها مانند فقر/ثروت یا سنت/تجدد از تقابل‌سازی صرف فراتر رفته است و به خنثی‌سازی یا ترکیب دو قطب گرایش پیدا می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد که الگوی تقابل‌سازی پژمان با گفتمان ملی‌گرایی دوره پهلوی دوم هم‌سو اما با گفتمان چپ و تجددگرایی افراطی در تقابل است. خاستگاه ایلی پژمان و زیست در فرهنگ بختیاری در شکل‌گیری جهان‌بینی ملی‌گرایانه او تاثیر داشته است.



واژه‌های کلیدی: پژمان بختیاری، شعر اجتماعی، تقابل‌های دوگانه، اشغال ایران، حزب توده، حزب دموکرات آذربایجان